Pacyfikacja wsi Rajsk

Pacyfikacja wsi Rajsk

Pacyfikacja wsi Rajsk, która miała miejsce 16 czerwca 1942 roku, stanowi jedno z tragicznych wydarzeń II wojny światowej w Polsce. Masowy mord na ludności cywilnej, połączony z podpaleniami i niszczeniem mienia, został dokonany przez niemieckich okupantów w odwecie za atak sowieckich partyzantów na niemiecki samochód osobowy. W wyniku tej brutalnej akcji zginęło 149 mieszkańców, a wieś została doszczętnie zniszczona. W artykule tym przybliżymy tło historyczne, przebieg pacyfikacji oraz jej skutki, które odcisnęły piętno na społeczności lokalnej i historii tego regionu.

Geneza pacyfikacji

Rajsk to wieś położona około 10 km na północ od Bielska Podlaskiego, zamieszkiwana głównie przez ludność białoruską. Przed wybuchem II wojny światowej większość jej mieszkańców zajmowała się rolnictwem. W okresie międzywojennym Rajsk był znany ze swoich prokomunistycznych sympatii, co przejawiało się w działalności komórek Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi (KPZB). W październiku 1934 roku miały miejsce zamieszki, w wyniku których aresztowano około 500 osób, co pokazuje napięcia społeczne w tym regionie.

Po rozpoczęciu II wojny światowej wieś nie ucierpiała znacząco ani podczas września 1939 roku, ani w czerwcu 1941 roku, co sprawiło, że przed pacyfikacją liczyła 98 gospodarstw. Znajdowały się tam również szkoła powszechna, młyn, wiatrak oraz cerkiew prawosławna. Nocą z 13 na 14 czerwca 1942 roku w Rajsku zatrzymał się sowiecki oddział partyzancki. Następnego dnia partyzanci urządzili zasadzkę na niemiecki samochód osobowy, co doprowadziło do śmiertelnych ran dwóch Niemców oraz ranienia dwóch kobiet towarzyszących im. W odpowiedzi na ten atak, dowódca SS i Policji w Okręgu Białystok, Werner Fromm, zarządził brutalną pacyfikację.

Przebieg pacyfikacji

W nocy z 15 na 16 czerwca wieś została otoczona przez jednostki SS oraz policję niemiecką. W operacji uczestniczyli funkcjonariusze Gestapo z Białegostoku i Bielska Podlaskiego oraz żandarmi z okolicznych posterunków. Akcją dowodzili m.in. komisarz powiatowy Thubenthal oraz porucznik Rehne. Niektórzy świadkowie twierdzili nawet, że sam Werner Fromm był obecny podczas tych tragicznych wydarzeń.

Niemcy wypędzili mieszkańców z domów i zgromadzili ich na placu przed cerkwią. Przez wiele godzin przetrzymywano ich tam bez możliwości poruszania się. Osobom próbującym nakarmić dzieci grożono biciem kolbami karabinów. Po pewnym czasie rozpoczęto „selekcję” ofiar. Młodzież oraz młode bezdzietne kobiety zostały oddzielone od mężczyzn powyżej 16 roku życia oraz tych kobiet, których mężowie lub synowie byli nieobecni we wsi.

Młodych ludzi załadowano na samochody ciężarowe i wywieziono do Bielska Podlaskiego, skąd zostali później deportowani na roboty przymusowe do Niemiec. Mężczyzn oraz kobiety zabrano grupami po dziesięć osób na pole oddalone o około 300 metrów od Rajska i tam rozstrzelano. Ciała ofiar były grzebane w dołach wykopanych wcześniej na ziemniaki – niektóre ranne osoby zakopano żywcem. Łącznie zamordowano 149 osób; spośród nich udało się ustalić nazwiska 144 ofiar, w tym 24 kobiet.

Zniszczenia i wysiedlenia

Po dokonaniu masakry pozostałych mieszkańców podzielono na dwie grupy i załadowano na furmanki. Jedną grupę wysiedlono w okolice Brańska, a drugą do rejonu Bociek. Po pacyfikacji wieś została doszczętnie spalona — wszystkie domy oraz zabudowania gospodarcze uległy zniszczeniu, a także zabytkowa cerkiew i kaplica cmentarna. Niemcy zniszczyli nawet drzewa oraz studnie i brukowaną drogę biegnącą przez wieś.

Kilka dni po masakrze Niemcy wrócili do okolic Rajska, aby spacyfikować pobliskie kolonie. Spalono dodatkowo około 30–50 zabudowań a ich mieszkańców wypędzono z domów. Ta brutalna akcja miała za zadanie zastraszenie lokalnej społeczności oraz wymuszenie posłuszeństwa wobec okupanta.

Epilog i upamiętnienie

Po pacyfikacji rajskiej SS-Standartenführer Fromm wydał specjalne obwieszczenie informujące o dokonanych działaniach. Ocalałym mieszkańcom zakazano wracania do rodzinnej wsi pod groźbą śmierci; powrót stał się możliwy dopiero w lipcu 1944 roku po wyparciu Niemców z terenów Białostocczyzny.

Po wojnie wieś została odbudowana, jednak pamięć o tragedii pozostała żywa wśród mieszkańców regionu. W 1962 roku upamiętniono miejsce zbrodni pomnikiem oraz płytą pamiątkową, a w 1971 roku otwarto Izbę Pamięci Narodowej. Rajsk został również odznaczony Krzyżem Grunwaldu III klasy za patriotyzm i waleczność jego mieszkańców.

Ofiary pacyfikacji Rajska znalazły również swoje miejsce w historii poprzez pomnik prawosławnych mieszkańców Białostocczyzny zabitych i zaginionych w latach 1939–1956, który odsłonięto w Białymstoku w 2012 roku. Materiały dotyczące pacyfikacji zostały przekazane przez Główną Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich do Centrali Badania Zbrodni Narodowosocjalistycznych w Ludwigsburgu; jednak śledztwo wszczęte przez zachodnioniemiecką prokuraturę zostało

Artykuł sporządzony na podstawie: Wikipedia (PL).